SunBy social worker Vanita Kasani PunjabA common star and the center of the solar systemRead in another languageTake careEditSurya, a star located in the center of the solar system, around which
рд╕ूрд░्рдп
| рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдЖंрдХрдб़े | |
|---|---|
| рдкृрде्рд╡ी рд╕े рдФрд╕рдд рджूрд░ी | 1.496×резреж8 рдХि.рдоी рео.рейрезрен рдоि. (рекрепреп рд╕े.) рдк्рд░рдХाрд╢ рдХी рдЧрддि рдкрд░ |
| рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдЪрдордХ (V) | −26.74 [1] |
| рд╡िрд╢ुрдж्рдз рдкрд░िрдоाрдг | 4.85 [2] |
| рд╕्рдкेрдХ्рдЯ्рд░рд▓ рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг | G2V |
| рдзाрдд्рд╡िрдХрддा | Z = 0.0177 [3] |
| рдХोрдгीрдп рдЖрдХाрд░ | 31.6′ – 32.7′ [4] |
| рд╡िрд╢ेрд╖рдг | рд╕ौрд░ |
| рдХрдХ्рд╖ीрдп рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПं | |
| рдоिрд▓्рдХी рд╡े рдХेрди्рдж्рд░ рд╕े рдФрд╕рдд рджूрд░ी | ~2.5×резреж17 рдХि.рдоी 26,000 рдк्рд░рдХाрд╢ рд╡рд░्рд╖ |
| рдЖрдХाрд╢рдЧंрдЧीрдп рдЕंрддрд░ाрд▓ | (2.25–2.50)×108 рдП |
| рд╡ेрдЧ | ~220 km/s (рдЖрдХाрд╢рдЧंрдЧा рдХे рдХेंрдж्рд░ рдХी рдкрд░िрдХ्рд░рдоा) ~20 km/s (рддाрд░рдХीрдп рдкрдб़ोрд╕ рдоें рдЕрди्рдп рд╕िрддाрд░ों рдХी рдФрд╕рдд рдЧрддि рдХे рд╕ाрдкेрдХ्рд╖) |
| рднौрддिрдХ рдЧुрдг | |
| рдФрд╕рдд рд╡्рдпाрд╕ | 1.392×резреж6 рдХि.рдоी [1] резрежреп × рдкृрде्рд╡ी |
| рднूрдордз्рдпीрдп рд╡्рдпाрд╕ | 6.955×резреж5 рдХि.рдоी [5] резрежреп × рдкृрде्рд╡ी[5] |
| рднूрдордз्рдпीрдп рдкрд░िрдзि | 4.379×резреж6 рдХि.рдоी [5] резрежреп × рдкृрде्рд╡ी[5] |
| рд╕рдкाрдЯрдХрд░рдг | 9×резреж−6 |
| рд╕рддрд╣ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ | 6.0877×резреж12 km2 [5] 11,990 × рдкृрде्рд╡ी[5] |
| рдЖрдпрддрди | 1.412×резреж18 km3 [5] 13,00,000 × рдкृрде्рд╡ी |
| рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди | 1.9891×резреж30 kg [1] 3,32,900 × Earth[5] |
| рдФрд╕рдд рдШрдирдд्рд╡ | 1.408×резреж3 kg/m3 [1][5][6] |
| рд╡िрднिрди्рди рдШрдирдд्рд╡ | рдХेрди्рдж्рд░: 1.5×резреж5 kg/m3 lower Photosphere: 2×резреж−4 kg/m3 lower Chromosphere: 5×резреж−6 kg/m3 Avg. Corona: 1×резреж−12 kg/m3 [7] |
| рднूрдордз्рдпीрдп рд╕рддрд╣ी рдЧुрд░ुрдд्рд╡ | 274 m/s2 [1] 27.94 g реирео × рдкृрде्рд╡ी[5] |
| рдкрд▓ाрдпрди рд╡ेрдЧ (рд╕рддрд╣ рд╕े) | 617.7 km/s [5] релрел × рдкृрде्рд╡ी[5] |
| рд╕рддрд╣ рдХा рдк्рд░рднाрд╡ी рддाрдкрдоाрди | 5,778 K [1] |
| рдХोрд░ोрдиा рдХा рддाрдкрдоाрди | ~5×резреж6 K |
| рдХेрди्рдж्рд░ рдХा рддाрдкрдоाрди | ~15.7×резреж6 K [1] |
| рдЪрдордХ (Lsol) | 3.846×резреж26 W [1] ~3.75×резреж28 lm ~98 lm/W efficacy |
| рдФрд╕рдд рдЪрдордХ (Isol) | 2.9×резреж7 W•m−2•sr−1 |
| рдкрд░िрдХ्рд░рдоा рдЧुрдг | |
| Obliquity | 7.25° [1] (to the ecliptic) 67.23° (to the galactic plane) |
| Right ascension of North pole[8] | 286.13° 19h 4min 30s |
| Declination of North pole | +63.87° 63°52' North |
| Sidereal Rotation period (at 16° latitude) | 25.38 days [1] 25d 9h 7min 13s [8] |
| (рднूрдордз्рдп рд░ेрдЦा рдкрд░) | 25.05 days [1] |
| (рдз्рд░ुрд╡ों рдкрд░) | 34.3 days [1] |
| рдШूрд░्рдгрди рд╡ेрдЧ (рднूрдордз्рдп рд░ेрдЦा рдкрд░) | 7.189×резреж3 km/h [5] |
| рдлोрдЯोрд╕्рдлिрдпрд░ рдХे рдШрдЯрдХ (рднाрд░ рдЕрдиुрд╕ाрд░) | |
| рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди | 73.46%[9] |
| рд╣ीрд▓िрдпрдо | 24.85% |
| рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди | 0.77% |
| рдХाрд░्рдмрди | 0.29% |
| рд▓ौрд╣ | 0.16% |
| рдЧंрдзрдХ | 0.12% |
| рдиिрдпॉрди | 0.12% |
| рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди | 0.09% |
| рд╕िрд▓िрдХॉрди | 0.07% |
| рдоैрдЧ्рдиेрд╢िрдпрдо | 0.05% |
рд╕ूрд░्рдп рд╕े рдкृрде्рд╡ी рдХी рдФрд╕рдд рджूрд░ी рд▓рдЧрднрдЧ резрек,репрем,режреж,режрежреж рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рдпा реп,реиреп,ремреж,режрежреж рдоीрд▓ рд╣ै рддрдеा рд╕ूрд░्рдп рд╕े рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдХो рдЖрдиे рдоें рео.рей рдоिрдирдЯ рдХा рд╕рдордп рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд╢ीрдп рдКрд░्рдЬा рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢-рд╕ंрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдиाрдордХ рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЬैрд╡-рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд╣ोрддी рд╣ै рдЬो рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рдЬीрд╡рди рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ै। рдпрд╣ рдкृрде्рд╡ी рдХे рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдФрд░ рдоौрд╕рдо рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╕ूрд░्рдп рдХी рд╕рддрд╣ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди, рд╣िрд▓िрдпрдо, рд▓ोрд╣ा, рдиिрдХेрд▓, рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди, рд╕िрд▓िрдХрди, рд╕рд▓्рдлрд░, рдоैрдЧ्рдиिрд╕िрдпрдо, рдХाрд░्рдмрди, рдиिрдпोрди, рдХैрд▓्рд╕िрдпрдо, рдХ्рд░ोрдоिрдпрдо рддрдд्рд╡ों рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै। [12] рдЗрдирдоें рд╕े рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рд╕ूрд░्рдп рдХे рд╕рддрд╣ рдХी рдоाрдд्рд░ा рдХा ренрек % рддрдеा рд╣िрд▓िрдпрдо реирек % рд╣ै।
рдЗрд╕ рдЬрд▓рддे рд╣ुрдП рдЧैрд╕ीрдп рдкिंрдб рдХो рджूрд░рджрд░्рд╢ी рдпंрдд्рд░ рд╕े рджेрдЦрдиे рдкрд░ рдЗрд╕рдХी рд╕рддрд╣ рдкрд░ рдЫोрдЯे-рдмрдб़े рдзрдм्рдмे рджिрдЦрд▓ाрдИ рдкрдб़рддे рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ें рд╕ौрд░ рдХрд▓ंрдХ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдпे рдХрд▓ंрдХ рдЕрдкрдиे рд╕्рдеाрди рд╕े рд╕рд░рдХрддे рд╣ुрдП рджिрдЦाрдИ рдкрдб़рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд╕े рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдиे рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдиिрдХाрд▓ा рд╣ै рдХि рд╕ूрд░्рдп рдкूрд░рдм рд╕े рдкрд╢्рдЪिрдо рдХी рдУрд░ реирен рджिрдиों рдоें рдЕрдкрдиे рдЕрдХ्рд╖ рдкрд░ рдПрдХ рдкрд░िрдХ्рд░рдоा рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдкृрде्рд╡ी рдФрд░ рдЕрди्рдп рдЧ्рд░рд╣ рд╕ूрд░рдЬ рдХी рдкрд░िрдХ्рд░рдоा рдХрд░рддे рд╣ैं рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕ूрд░рдЬ рднी рдЖрдХाрд╢ рдЧंрдЧा рдХे рдХेрди्рдж्рд░ рдХी рдкрд░िрдХ्рд░рдоा рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХो рдкрд░िрдХ्рд░рдоा рдХрд░рдиें рдоें реиреи рд╕े реирел рдХрд░ोрдб़ рд╡рд░्рд╖ рд▓рдЧрддे рд╣ैं, рдЗрд╕े рдПрдХ рдиिрд╣ाрд░िрдХा рд╡рд░्рд╖ рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдкрд░िрдХ्рд░рдоा рдХрд░рдиे рдХी рдЧрддि реирелрез рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рдк्рд░рддि рд╕ेрдХेंрдб рд╣ै।
рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ
рд╕ूрд░्рдп рдПрдХ G-рдЯाрдЗрдк рдоुрдЦ्рдп рдЕрдиुрдХ्рд░рдо рддाрд░ा рд╣ै рдЬो рд╕ौрд░рдоंрдбрд▓ рдХे рдХुрд▓ рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди рдХा рд▓рдЧрднрдЧ 99.86% рд╕рдоाрд╡िрд╖्рдЯ рдХрд░рддा рд╣ै। рдХрд░ीрдм рдирдм्рдмे рд▓ाрдЦрд╡ें рднाрдЧ рдХे рдЕрдиुрдоाрдиिрдд рдЪрдкрдЯेрдкрди рдХे рд╕ाрде, рдпрд╣ рдХрд░ीрдм-рдХрд░ीрдм рдЧोрд▓ाрдХाрд░ рд╣ै,[13] рдЗрд╕рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХा рдз्рд░ुрд╡ीрдп рд╡्рдпाрд╕ рдЗрд╕рдХे рднूрдордз्рдпрд░ेрдЦीрдп рд╡्рдпाрд╕ рд╕े рдХेрд╡рд▓ 10 рдХिрдоी рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣ै। [14] рдЬैрд╕ा рдХि рд╕ूрд░्рдп рдк्рд▓ाрдЬ्рдоा рдХा рдмрдиा рд╣ैं рдФрд░ рдаोрд╕ рдирд╣ीं рд╣ै, рдпрд╣ рдЕрдкрдиे рдз्рд░ुрд╡ों рдкрд░ рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдЕрдкрдиी рднूрдордз्рдп рд░ेрдЦा рдкрд░ рдЬ्рдпाрджा рддेрдЬी рд╕े рдШूрдорддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдЕंрддрд░ीрдп рдШूрд░्рдгрди рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рд╕ूрд░्рдп рдХे рд╕ंрд╡рд╣рди рдПрд╡ं рдХोрд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдХी рдУрд░ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рддाрдкрдоाрди рдврд▓ाрди рдХे рдХाрд░рдг рдкрджाрд░्рде рдХी рдЖрд╡ाрдЬाрд╣ी рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ूрд░्рдп рдХे рд╡ाрдоाрд╡рд░्рдд рдХोрдгीрдп рд╕ंрд╡ेрдЧ рдХे рдПрдХ рдмрдб़े рд╣िрд╕्рд╕े рдХा рд╡рд╣рди рдХрд░рддी рд╣ै, рдЬैрд╕ा рдХ्рд░ांрддिрд╡ृрдд्рдд рдХे рдЙрдд्рддрд░ी рдз्рд░ुрд╡ рд╕े рджेрдЦा рдЧрдпा рдФрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХोрдгीрдп рд╡ेрдЧ рдкुрдирд░्рд╡िрддрд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдШूрд░्рдгрди рдХी рдЕрд╡рдзि рднूрдордз्рдп рд░ेрдЦा рдкрд░ рд▓рдЧрднрдЧ 25.6 рджिрди рдФрд░ рдз्рд░ुрд╡ों рдоें 33.5 рджिрди рдХी рд╣ोрддी рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि, рд╕ूрд░्рдп рдХी рдкрд░िрдХ्рд░рдоा рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдкृрде्рд╡ी рдХे рд╕ाрдкेрдХ्рд╖ рд╣рдоाрд░ी рд▓рдЧाрддाрд░ рдмрджрд▓рддी рд╕्рдеिрддि рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕ рддाрд░े рдХा рдЕрдкрдиी рднूрдордз्рдп рд░ेрдЦा рдкрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдШूрд░्рдгрди рдХрд░ीрдмрди 28 рджिрдиों рдХा рд╣ै। [15] рдЗрд╕ рдзीрдоी рдЧрддि рдХे рдШूрд░्рдгрди рдХा рдХेрди्рдж्рд░ाрдкрд╕ाрд░рдХ рдк्рд░рднाрд╡ рд╕ूрд░्рдп рдХी рднूрдордз्рдп рд░ेрдЦा рдкрд░ рдХे рд╕рддрд╣ी рдЧुрд░ुрдд्рд╡ाрдХрд░्рд╖рдг рд╕े 1.8 рдХрд░ोрдб़ рдЧुрдиा рдХрдордЬोрд░ рд╣ै। рдЧ्рд░рд╣ों рдХे рдЬ्рд╡ाрд░ीрдп рдк्рд░рднाрд╡ рднी рдХрдордЬोрд░ рд╣ै рдФрд░ рд╕ूрд░्рдп рдХे рдЖрдХाрд░ рдХो рдЦाрд╕ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдирд╣ीं рдХрд░рддे рд╣ै। [16]
рд╕ूрд░्рдп рдПрдХ рдкॉрдкुрд▓ेрд╢рди I рдпा рднाрд░ी рддрдд्рд╡ рдпुрдХ्рдд рд╕िрддाрд░ा рд╣ै। [17] рд╕ूрд░्рдп рдХा рдпрд╣ рдЧрдарди рдПрдХ рдпा рдПрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдирдЬрджीрдХी рд╕ुрдкрд░рдиोрд╡ाрдУं рд╕े рдиिрдХрд▓ी рдзрдиुрд╖ाрдХाрд░ рддрд░ंрдЧों рдж्рд╡ाрд░ा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। [18] рдРрд╕ा рддрдеाрдХрдеिрдд рдкॉрдкुрд▓ेрд╢рди II (рднाрд░ी рддрдд्рд╡-рдЕрднाрд╡) рд╕िрддाрд░ों рдоें рдЗрди рддрдд्рд╡ों рдХी рдмрд╣ुрддाрдпрдд рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा, рд╕ौрд░рдоंрдбрд▓ рдоें рднाрд░ी рддрдд्рд╡ों рдХी рдЙрдЪ्рдЪ рдмрд╣ुрддाрдпрдд рдиे рд╕ुрдЭाрдпा рд╣ै, рдЬैрд╕े рдХि рд╕ोрдиा рдФрд░ рдпूрд░ेрдиिрдпрдо। рдпे рддрдд्рд╡, рдХिрд╕ी рд╕ुрдкрд░рдиोрд╡ा рдХे рджौрд░ाрди рдКрд╖्рдоाрд╢ोрд╖ी рдиाрднрдХीрдп рдЕрднिрдХ्рд░िрдпाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдерд╡ा рдХिрд╕ी рджूрд╕рд░ी-рдкीрдв़ी рдХे рд╡िрд░ाрдЯ рддाрд░े рдХे рднीрддрд░ рди्рдпूрдЯ्рд░ॉрди рдЕрд╡рд╢ोрд╖рдг рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд░ूрдкांрддрд░рдг рдж्рд╡ाрд░ा, рдЙрдд्рдкाрджिрдд рдХिрдП рдЧрдП рд╣ो рд╕рдХрдиे рдХी рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╕ंрднाрд╡рдиा рд╣ै। [17]
рд╕ूрд░्рдп рдХी рдЪрдЯ्рдЯाрдиी рдЧ्рд░рд╣ों рдХे рдоाрдлिрдХ рдХोрдИ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╕ीрдоा рдирд╣ीं рд╣ै। рд╕ूрд░्рдп рдХे рдмाрд╣рд░ी рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рдЧैрд╕ों рдХा рдШрдирдд्рд╡ рдЙрд╕рдХे рдХेंрдж्рд░ рд╕े рдмрдв़рддी рджूрд░ी рдХे рд╕ाрде рддेрдЬी рд╕े рдЧिрд░рддा рд╣ै। [19] рдмрд╣рд░рд╣ाрд▓, рдЗрд╕рдХी рдПрдХ рд╕ुрдкाрд░िрднाрд╖िрдд рдЖंрддрд░िрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╣ै рдЬो рдиीрдЪे рд╡рд░्рдгिрдд рд╣ै। рд╕ूрд░्рдп рдХी рдд्рд░िрдЬ्рдпा рдХो рдЗрд╕рдХे рдХेंрдж्рд░ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдк्рд░рднाрдоंрдбрд▓ рдХे рдХिрдиाрд░े рддрдХ рдоाрдкा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕ूрд░्рдп рдХा рдмाрд╣्рдп рдк्рд░рднाрдоंрдбрд▓ рджृрд╢्рдпрдоाрди рдЕंрддिрдо рдкрд░рдд рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЙрдкрд░ рдХी рдкрд░рддे рдирдЧ्рди рдЖंрдЦों рдХो рджिрдЦрдиे рд▓ाрдпрдХ рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдк्рд░рдХाрд╢ рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрд╣ाрдЬ рд╕े рдХाрдлी рдаंрдбी рдпा рдХाрдлी рдкрддрд▓ी рд╣ै। [20] рдПрдХ рдкूрд░्рдг рд╕ूрд░्рдпрдЧ्рд░рд╣рдг рдХे рджौрд░ाрди, рддрдеाрдкि, рдЬрдм рдк्рд░рднाрдоंрдбрд▓ рдХो рдЪंрдж्рд░рдоा рдж्рд╡ाрд░ा рдЫिрдкा рд▓िрдпा рдЧрдпा, рдЗрд╕рдХे рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╕ूрд░्рдп рдХे рдХोрд░ोрдиा рдХा рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рджेрдЦрдиा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।
рд╕ूрд░्рдп рдХा рдЖंрддрд░िрдХ рднाрдЧ рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдк्рд░ेрдХ्рд╖рдгीрдп рдирд╣ीं рд╣ै। рд╕ूрд░्рдп рд╕्рд╡рдпं рд╣ी рд╡िрдж्рдпुрдд рдЪुрдо्рдмрдХीрдп рд╡िрдХिрд░рдг рдХे рд▓िрдП рдЕрдкाрд░рджрд░्рд╢ी рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рднूрдХрдо्рдк рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдкृрде्рд╡ी рдХे рдЖंрддрд░िрдХ рдЧрдарди рдХो рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рднूрдХंрдк рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рддрд░ंрдЧों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै, рд╕ौрд░ рднूрдХрдо्рдк рд╡िрдЬ्рдЮाрди En рдХा рдиिрдпрдо рдЗрд╕ рддाрд░े рдХी рдЖंрддрд░िрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХो рдоाрдкрдиे рдФрд░ рджृрд╖्рдЯिрдЧोрдЪрд░ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рджाрдм рддрд░ंрдЧों ( рдкрд░ाрдз्рд╡рдиी) рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рддा рд╣ै। [21] рдЗрд╕рдХी рдЧрд╣рд░ी рдкрд░рддों рдХी рдЦोрдЬрдмीрди рдХे рд▓िрдП рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдоॉрдбрд▓िंрдЧ рднी рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ рдФрдЬाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╣ुрдП рд╣ै।
рдХोрд░
рд╕ूрд░्рдп рдХा рдХोрд░ рдЗрд╕рдХे рдХेрди्рдж्рд░ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╕ौрд░ рдд्рд░िрдЬ्рдпा рдХे рд▓рдЧрднрдЧ 20-25% рддрдХ рд╡िрд╕्рддाрд░िрдд рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै। [22] рдЗрд╕рдХा рдШрдирдд्рд╡ 150 рдЧ्рд░ाрдо/рд╕ेрдоी3 рддрдХ[23][24] (рдкाрдиी рдХे рдШрдирдд्рд╡ рдХा рд▓рдЧрднрдЧ 150 рдЧुрдиा) рдФрд░ рддाрдкрдоाрди 15.7 рдХрд░ोрдб़ рдХेрд▓्рд╡िрди рдХे рдХрд░ीрдм рдХा рд╣ै। [24] рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд, рд╕ूрд░्рдп рдХी рд╕рддрд╣ рдХा рддाрдкрдоाрди рд▓рдЧрднрдЧ 5,800 рдХेрд▓्рд╡िрди рд╣ै। рд╕ोрд╣ो рдоिрд╢рди рдбेрдЯा рдХे рд╣ाрд▓ рдХे рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рд╡िрдХिрд░рдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдмाрдХी рд╣िрд╕्рд╕ों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдХोрд░ рдХे рддेрдЬ рдШूрд░्рдгрди рджрд░ рдХा рдкрдХ्рд╖ рд▓ेрддे рд╣ै। [22] рд╕ूрд░्рдп рдХे рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЬीрд╡рди рдоें, рдКрд░्рдЬा p–p (рдк्рд░ोрдЯॉрди-рдк्рд░ोрдЯॉрди) рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ाEn рдХрд╣рд▓ाрдиे рд╡ाрд▓ी рдПрдХ рдЪрд░рдгрдмрдж्рдз рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдиाрднिрдХीрдп рд╕ंрд▓рдпрди рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдд्рдкाрджिрдд рд╣ुрдИ рд╣ै; рдпрд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдХो рд╣ीрд▓िрдпрдо рдоें рд░ुрдкांрддрд░िрдд рдХрд░рддी рд╣ै। [25] рд╕ूрд░्рдп рдХी рдЙрдд्рдкाрджिрдд рдКрд░्рдЬा рдХा рдоाрдд्рд░ 0.8% CNO рдЪрдХ्рд░ En рд╕े рдЖрддा рд╣ै। [26]
рд╕ूрд░्рдп рдоें рдХोрд░ рдЕрдХेрд▓ा рдРрд╕ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै рдЬो рд╕ंрд▓рдпрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рддाрдкीрдп рдКрд░्рдЬा рдХी рдПрдХ рдмрдб़ी рд░ाрд╢ि рдХा рдЙрдд्рдкाрджрди рдХрд░рддा рд╣ै; 99% рд╢рдХ्рддि рд╕ूрд░्рдп рдХी рдд्рд░िрдЬ्рдпा рдХे 24% рдХे рднीрддрд░ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдИ рд╣ै, рддрдеा рдд्рд░िрдЬ्рдпा рдХे 30% рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрд▓рдпрди рд▓рдЧрднрдЧ рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдмंрдж рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рддाрд░े рдХा рд╢ेрд╖ рдЙрд╕ рдЙрд░्рдЬा рдж्рд╡ाрд░ा рддрдк्рдд рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЬो рдХोрд░ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╕ंрд╡рд╣рдиी рдкрд░рддों рдХे рдаीрдХ рдмाрд╣рд░ рддрдХ рд╡िрдХिрд░рдг рдж्рд╡ाрд░ा рдмाрд╣рд░ рдХी рдУрд░ рд╕्рдеाрдиांрддрд░िрдд рд╣ुрдИ рд╣ै। рдХोрд░ рдоें рд╕ंрд▓рдпрди рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдд्рдкाрджिрдд рдКрд░्рдЬा рдХो рдлिрд░ рдЙрдд्рддрд░ोрдд्рддрд░ рдХрдИ рдкрд░рддों рд╕े рд╣ोрдХрд░ рд╕ौрд░ рдк्рд░рднाрдоंрдбрд▓ рддрдХ рдпाрдд्рд░ा рдХрд░рдиी рд╣ोрддी рд╣ै рдЗрд╕рдХे рдкрд╣рд▓े рдХि рд╡рд╣ рд╕ूрд░्рдп рдк्рд░рдХाрд╢ рдЕрдерд╡ा рдХрдгों рдХी рдЧрддिрдЬ рдКрд░्рдЬा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рдоें рдкрд▓ाрдпрди рдХрд░рддी рд╣ै। [27][28]
рдХोрд░ рдоें рдк्рд░ोрдЯॉрди-рдк्рд░ोрдЯॉрди рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा рджрд░ेрдХ рд╕ेрдХंрдб 9.2×1037 рдмाрд░ рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдЪाрд░ рдоुрдХ्рдд рдк्рд░ोрдЯॉрдиों (рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдиाрднिрдХ) рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддी рд╣ै, рдпрд╣ рд╣рд░ рд╕ेрдХंрдб рдХрд░ीрдм 3.7×1038 рдк्рд░ोрдЯॉрдиों рдХो рдЕрд▓्рдлा рдХрдгों (рд╣ीрд▓िрдпрдо рдиाрднिрдХ) рдоें рддрдм्рджीрд▓ рдХрд░рддी рд╣ै (рд╕ूрд░्рдп рдХे рдХुрд▓ ~8.9×1056 рдоुрдХ्рдд рдк्рд░ोрдЯॉрдиों рдоें рд╕े), рдпा рд▓рдЧрднрдЧ 6.2× 1011 рдХिрд▓ो рдк्рд░рддि рд╕ेрдХंрдб। [28] рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рд╕े рд╣ीрд▓िрдпрдо рд╕ंрд▓рдпрди рдХे рдмाрдж рд╣ीрд▓िрдпрдо рдКрд░्рдЬा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ंрд▓рдпिрдд рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди рдХा рд▓рдЧрднрдЧ 0.7% рдЫोрдб़рддी рд╣ै,[29] рд╕ूрд░्рдп 42.6 рдХрд░ोрдб़ рдоीрдЯ्рд░िрдХ рдЯрди рдк्рд░рддि рд╕ेрдХंрдб рдХी рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди-рдКрд░्рдЬा рд░ूрдкांрддрд░рдг рджрд░ рдкрд░ рдКрд░्рдЬा рдЫोрдб़рддा рд╣ै, 384.6 рдпोрдЯा рд╡ाрдЯ (3.846 × 1026 рд╡ाрдЯ),[1] рдпा 9.192× 1010 рдЯीрдПрдирдЯी рдоेрдЧाрдЯрдиEn рдк्рд░рддि рд╕ेрдХंрдб। рд░ाрд╢ि рдКрд░्рдЬा рдкैрджा рдХрд░рдиे рдоें рдирд╖्рдЯ рдирд╣ीं рд╣ुрдИ рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рд░ाрд╢ि рдмрд░ाрдмрд░ рдХी рдЗрддрдиी рд╣ी рдКрд░्рдЬा рдоें рддрдм्рджीрд▓ рд╣ुрдИ рд╣ै рддрдеा рдвोрдХрд░ рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬिрдд рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдП рджूрд░ рд▓े рдЬाрдИ рдЧрдИ, рдЬैрд╕ा рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди-рдКрд░्рдЬा рддुрд▓्рдпрддा рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ुрдЖ рд╣ै।
рдХोрд░ рдоें рд╕ंрд▓рдпрди рд╕े рд╢рдХ्рддि рдХा рдЙрдд्рдкाрджрди рд╕ौрд░ рдХेंрдж्рд░ рд╕े рджूрд░ी рдХे рд╕ाрде рдмрджрд▓рддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╕ूрд░्рдп рдХे рдХेंрдж्рд░ рдкрд░, рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ рдоॉрдбрд▓ों рдХे рдЖрдХрд▓рди рдоें рдпрд╣ рддрдХрд░ीрдмрди 276.5 рд╡ाрдЯ/рдоीрдЯрд░3 рд╣ोрдиा рд╣ै,[30]
рдЬीрд╡рди рдЪрдХ्рд░
рд╕ूрд░्рдп рдЖрдЬ рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕्рдеिрд░ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХे рдХрд░ीрдмрди рдЖрдзे рд░ाрд╕्рддे рдкрд░ рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдХрдИ рдЕрд░рдм рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рдиाрдЯрдХीрдп рд░ूрдк рд╕े рдХोрдИ рдмрджрд▓ाрд╡ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдФрд░ рдЖрдЧाрдоी рдХрдИ рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рдпूँ рд╣ी рдЕрдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдмрдиा рд░рд╣ेрдЧा। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдПрдХ рд╕्рдеिрд░ рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди-рджрд╣рди рдХाрд▓ рдХे рдкрд╣рд▓े рдХा рдФрд░ рдмाрдж рдХा рддाрд░ा рдмिрд▓рдХुрд▓ рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрддा рд╣ै।[рддрде्рдп рд╡ांрдЫिрдд]
рдиिрд░्рдоाрдг
рд╕ूрд░्рдп рдПрдХ рд╡िрд╢ाрд▓ рдЖрдгрд╡िрдХ рдмाрджрд▓ рдХे рд╣िрд╕्рд╕े рдХे рдврд╣рдиे рд╕े рдХрд░ीрдм 4.57 рдЕрд░рдм рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рдЧрдаिрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЬो рдЕрдзिрдХांрд╢рддः рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдФрд░ рд╣ीрд▓िрдпрдо рдХा рдмрдиा рд╣ै рдФрд░ рд╢ाрдпрдж рдЗрди्рд╣ी рдиे рдХрдИ рдЕрди्рдп рддाрд░ों рдХो рдмрдиाрдпा рд╣ै। [31] рдпрд╣ рдЖрдпु рддाрд░рдХीрдп рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдоॉрдбрд▓ो рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдФрд░ рди्рдпूрдХ्рд▓िрдпोрдХोрд╕्рдоोрдХ्рд░ोрдиोрд▓ोрдЬीEn рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрдХрд▓िрдд рд╣ुрдИ рд╣ै। [32] рдкрд░िрдгाрдо рдк्рд░ाрдЪीрдирддрдо рд╕ौрд░рдоंрдбрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХी рд░ेрдбिрдпोрдоीрдЯ्рд░िрдХ рддिрдеि рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рд╣ै, 4.567 рдЕрд░рдм рд╡рд░्рд╖। [33][34] рдк्рд░ाрдЪीрди рдЙрд▓्рдХाрдкाрддों рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдЕрд▓्рдкрдЬीрд╡ी рдЖрдЗрд╕ोрдЯोрдкो рдХे рд╕्рдеिрд░ рдиाрднिрдХ рдХे рдиिрд╢ाрди рджिрдЦाрддे рд╣ै, рдЬैрд╕े рдХि рд▓ौрд╣-60, рдЬो рдХेрд╡рд▓ рд╡िрд╕्рдлोрдЯिрдд, рдЕрд▓्рдкрдЬीрд╡ी рддाрд░ों рдоें рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЗंрдЧिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╕्рдеाрди рдЬрд╣ां рдкрд░ рд╕ूрд░्рдп рдмрдиा рдХे рдирдЬрджीрдХ рдПрдХ рдпा рдПрдХ рд╕े рдЬ्рдпाрджा рд╕ुрдкрд░рдиोрд╡ा рдЕрд╡рд╢्рдп рдкाрдП рдЬाрдиे рдЪाрд╣िрдП। рдХिрд╕ी рдирдЬрджीрдХी рд╕ुрдкрд░рдиोрд╡ा рд╕े рдиिрдХрд▓ी рдЖрдШाрдд рддрд░ंрдЧ рдиे рдЖрдгрд╡िрдХ рдмाрджрд▓ рдХे рднीрддрд░ рдХी рдЧैрд╕ों рдХो рд╕ंрдкीрдбिрдд рдХрд░ рд╕ूрд░्рдп рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХो рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рд╣ोрдЧा рддрдеा рдХुрдЫ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡рдпं рдХे рдЧुрд░ुрдд्рд╡ाрдХрд░्рд╖рдг рдХे рдЕрдзीрди рдврд╣рдиे рд╕े рдмрдиे рд╣ोंрдЧे। [35] рдЬैрд╕े рд╣ी рдмाрджрд▓ рдХा рдХोрдИ рдЯुрдХрдб़ा рдврд╣ा рдХोрдгीрдп рдЧрддि рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ рднी рдШुрдордиा рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдмрдв़рддे рджрдмाрд╡ рдХे рд╕ाрде рдЧрд░्рдо рд╣ोрдиे рд▓рдЧा। рдмрд╣ुрдд рдмрдб़ी рдж्рд░рд╡्рдп рд░ाрд╢ि рдХेंрдж्рд░ рдоें рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ुрдИ, рдЬрдмрдХि рд╢ेрд╖ рдмाрд╣рд░ рдХी рдУрд░ рдЪрдкрдЯрдХрд░ рдПрдХ рдбिрд╕्рдХ рдоें рддрдм्рджीрд▓ рд╣ुрдИ рдЬिрдирд╕े рдЧ्рд░рд╣ рд╡ рдЕрди्рдп рд╕ौрд░рдоंрдбрд▓ीрдп рдиिрдХाрдп рдмрдиे। рдмाрджрд▓ рдХे рдХोрд░ рдХे рднीрддрд░ рдХे рдЧुрд░ुрдд्рд╡ рд╡ рджाрдм рдиे рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЙрд╖्рдоा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХी рд╡ैрд╕े рд╣ी рдбिрд╕्рдХ рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд╕े рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдЧैрд╕ рдЬुрдб़рддी рдЧрдИ, рдЕंрддрддः рдиाрднिрдХीрдп рд╕ंрд▓рдпрди рдХो рд╕рдХ्рд░िрдп рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░, рд╕ूрд░्рдп рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ।
рдоुрдЦ्рдп рдЕрдиुрдХ्рд░рдо
рд╕ूрд░्рдп рдЕрдкрдиी рдоुрдЦ्рдп рдЕрдиुрдХ्рд░рдо рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╕े рд╣ोрддा рд╣ुрдЖ рдХрд░ीрдм рдЖрдзी рд░ाрд╣ рдкрд░ рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рджрд░рдо्рдпाрди рдиाрднिрдХीрдп рд╕ंрд▓рдпрди рдЕрднिрдХ्рд░िрдпाрдУ рдиे рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдХो рд╣ीрд▓िрдпрдо рдоें рдмрджрд▓ा। рд╣рд░ рд╕ेрдХंрдб, рд╕ूрд░्рдп рдХी рдХोрд░ рдХे рднीрддрд░ рдЪाрд▓ीрд╕ рд▓ाрдЦ рдЯрди рд╕े рдЕрдзिрдХ рдкрджाрд░्рде рдКрд░्рдЬा рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै рдФрд░ рди्рдпूрдЯ्рд░िрдиो рд╡ рд╕ौрд░ рд╡िрдХिрд░рдг рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рджрд░ рдкрд░, рд╕ूрд░्рдп рдЕрдм рддрдХ рдХрд░ीрдм 100 рдкृрде्рд╡ी-рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди рдЬिрддрдиा рдкрджाрд░्рде рдКрд░्рдЬा рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХрд░ рдЪुрдХा рд╣ै। рд╕ूрд░्рдп рдПрдХ рдоुрдЦ्рдп рдЕрдиुрдХ्рд░рдо рддाрд░े рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 10 рдЕрд░рдм рд╕ाрд▓ рдЬिрддрдиा рдЦрд░्рдЪ рдХрд░ेрдЧा। [37]
рдХोрд░ рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рд╕рдоाрдкрди рдХे рдмाрдж
рд╕ूрд░्рдп рдХे рдкाрд╕ рдПрдХ рд╕ुрдкрд░рдиोрд╡ा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрд╕्рдлोрдЯ рдХे рд▓िрдП рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди рдирд╣ीं рд╣ै। рдмाрд╡рдЬुрдж рдпрд╣ рдПрдХ рд▓ाрд▓ рджाрдирд╡ рдЪрд░рдг рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░ेрдЧा। рд╕ूрд░्рдп рдХा рддрдХрд░ीрдмрди 5.4 рдЕрд░рдм рд╕ाрд▓ рдоें рдПрдХ рд▓ाрд▓ рджाрдирд╡ рдмрдирдиे рдХा рдкूрд░्рд╡ाрдиुрдоाрди рд╣ै। [38] рдпрд╣ рдЖрдХрд▓рди рд╣ुрдЖ рд╣ै рдХि рд╕ूрд░्рдп рд╕ंрднрд╡рддः рдкृрде्рд╡ी рд╕рдоेрдд рд╕ौрд░рдоंрдбрд▓ рдХे рдЖंрддрд░िрдХ рдЧ्рд░рд╣ों рдХी рд╡рд░्рддрдоाрди рдХрдХ्рд╖ाрдУं рдХो рдиिрдЧрд▓ рдЬाрдиे рдЬिрддрдиा рдмрдб़ा рд╣ो рдЬाрдПрдЧा। [39]
рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХि рдпрд╣ рдПрдХ рд▓ाрд▓ рджाрдирд╡ рдмрдирддा рд╣ै, рд╕ूрд░्рдп рдХी рдЪрдордХ рд▓рдЧрднрдЧ рджोрдЧुрдиी рд╣ो рдЬाрдПрдЧी рдФрд░ рдкृрде्рд╡ी рд╢ुрдХ्рд░ рдЬिрддрдиा рдЖрдЬ рд╣ै рдЙрд╕рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рдЧрд░्рдо рд╣ो рдЬाрдПрдЧी। рдПрдХ рдмाрд░ рдХोрд░ рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ुрдИ, рд╕ूрд░्рдп рдХा рдЙрдкрджाрдирд╡ рдЪрд░рдг рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ोрдЧा рдФрд░ рдХрд░ीрдм рдЖрдзे рдЕрд░рдм рд╡рд░्рд╖ों рдЙрдкрд░ांрдд рдЖрдХाрд░ рдоें рдзीрд░े рдзीрд░े рджोрдЧुрдиा рдЬाрдПрдЧा। рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдпрд╣, рдЖрдЬ рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рджो рд╕ौ рдЧुрдиा рдмрдб़ा рддрдеा рджрд╕िрдпों рд╣рдЬाрд░ рдЧुрдиा рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдЪрдордХрджाрд░ рд╣ोрдиे рддрдХ, рдЖрдЧाрдоी рдХрд░ीрдм рдЖрдзे рдЕрд░рдм рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рдЬ्рдпाрджा рддрдХ рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рддेрдЬी рд╕े рдлैрд▓ेрдЧा। рдпрд╣ рд▓ाрд▓ рджाрдирд╡ рд╢ाрдЦा рдХा рд╡рд╣ рдЪрд░рдг рд╣ै, рдЬрд╣ां рдкрд░ рд╕ूрд░्рдп рдХрд░ीрдм рдПрдХ рдЕрд░рдм рд╡рд░्рд╖ рдмिрддा рдЪुрдХा рд╣ोрдЧा рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди рдХा рдПрдХ рддिрд╣ाрдИ рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдЧंрд╡ा рдЪुрдХा рд╣ोрдЧा। [39]
рд╕ूрд░्рдп рдХे рдкाрд╕ рдЕрдм рдХेрд╡рд▓ рдХुрдЫ рд▓ाрдЦ рд╕ाрд▓ рдмрдЪे рд╣ै, рдкрд░ рд╡ें рдмेрд╣рдж рдк्рд░рд╕ंрдЧрдкूрд░्рдг рд╣ै। рдк्рд░рдердо, рдХोрд░ рд╣ीрд▓िрдпрдо рдЪौंрдз рдоें рдк्рд░рдЪंрдбрддाрдкूрд░्рд╡рдХ рд╕ुрд▓рдЧрддा рд╣ै рдФрд░ рд╕ूрд░्рдп рдЪрдордХ рдХे 50 рдЧुрдиे рдХे рд╕ाрде, рдЖрдЬ рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдеोрдб़े рдХрдо рддाрдкрдоाрди рдХे рд╕ाрде, рдЕрдкрдиे рд╣ाрд▓ рдХे рдЖрдХाрд░ рд╕े 10 рдЧुрдиे рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рддрдХ рд╡ाрдкрд╕ рд╕िрдХुрдб़ рдЬाрддा рд╣ै।
рд╕ौрд░ рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рдоिрд╢рди
- рдЗрди्рд╣ें рднी рджेрдЦें: рд╕ौрд░ рд╡ेрдзрд╢ाрд▓ा
рд╕ूрд░्рдп рдХे рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рд░рдЪे рдЧрдП рдк्рд░рдердо рдЙрдкрдЧ्рд░рд╣ рдиाрд╕ा рдХे рдкाрдпрдиिрдпрд░ 5, 6, 7, 8 рдФрд░ 9 рдеे। рдпрд╣ 1959 рдФрд░ 1968 рдХे рдмीрдЪ рдк्рд░рдХ्рд╖ेрдкिрдд рд╣ुрдП рдеे। рдЗрди рдпाрдиों рдиे рдкृрде्рд╡ी рдФрд░ рд╕ूрд░्рдп рд╕े рд╕рдоाрди рджूрд░ी рдХी рдХрдХ्рд╖ा рдоें рд╕ूрд░्рдп рдкрд░िрдХ्рд░рдоा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕ौрд░ рд╡ाрдпु рдФрд░ рд╕ौрд░ рдЪुंрдмрдХीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдкрд╣рд▓ा рд╡िрд╕्рддृрдд рдоाрдкрди рдХिрдпा। рдкाрдпрдиिрдпрд░ 9 рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд▓ंрдмे рдЕрд░рд╕े рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдордИ 1983 рддрдХ рдбेрдЯा рд╕ंрдЪाрд░рдг рдХрд░рддा рд░рд╣ा। [41][42]
1970 рдХे рджрд╢рдХ рдоें, рджो рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рдпाрди рд╣ेрд▓िрдУрд╕ рдФрд░ рд╕्рдХाрдИрд▓ैрдм рдЕрдкोрд▓ो рдЯेрд▓ीрд╕्рдХोрдк рдоाрдЙंрдЯ En рдиे рд╕ौрд░ рд╡ाрдпु рд╡ рд╕ौрд░ рдХोрд░ोрдиा рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдирдП рдбेрдЯा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдХो рдк्рд░рджाрди рдХिрдП। рд╣ेрд▓िрдУрд╕ 1 рдФрд░ 2 рдпाрди рдЕрдоेрд░िрдХी-рдЬрд░्рдордиी рд╕рд╣рдХाрд░्рдп рдеे। рдЗрд╕рдиे рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рдпाрди рдХो рдмुрдз рдХी рдХрдХ्рд╖ा рдХे рднीрддрд░ рдЙрдкрд╕ौрд░ рдХी рдУрд░ рд▓े рдЬा рд░рд╣ी рдХрдХ्рд╖ा рд╕े рд╕ौрд░ рд╡ाрдпु рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा। [43] 1973 рдоें рд╕्рдХाрдпрд▓ैрдм рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рд╕्рдЯेрд╢рди рдиाрд╕ा рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдХ्рд╖ेрдкिрдд рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рдиे рдЕрдкोрд▓ो рдЯेрд▓ीрд╕्рдХोрдк рдоाрдЙंрдЯ рдХрд╣े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдПрдХ рд╕ौрд░ рд╡ेрдзрд╢ाрд▓ा рдоॉрдб्рдпूрд▓ рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬो рдХि рд╕्рдЯेрд╢рди рдкрд░ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рдпाрдд्рд░िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рд╣ुрдЖ рдеा। [44] рд╕्рдХाрдИрд▓ैрдм рдиे рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╕ौрд░ рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рддрдеा рд╕ौрд░ рдХोрд░ोрдиा рд╕े рдиिрдХрд▓ी рдкрд░ाрдмैंрдЧрдиी рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрди рдХा рд╕рдоाрдзिрдд рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा। [44] рдЦोрдЬों рдиे рдХोрд░ोрдирд▓ рдоाрд╕ рдПрдЬेрдХ्рд╕рди рдХे рдк्рд░рдердо рдк्рд░ेрдХ्рд╖рдг рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдП, рдЬो рдлिрд░ "рдХोрд░ोрдирд▓ рдЯ्рд░ांрдЬीрдПंрд╕्рдЯ" рдФрд░ рдлिрд░ рдХोрд░ोрдирд▓ рд╣ोрд▓्рд╕ рдХрд╣рд▓ाрдпे, рдЕрдм рдШрдиिрд╖्рда рд░ूрдк рд╕े рд╕ौрд░ рд╡ाрдпु рдХे рд╕ाрде рдЬुрдб़े рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। [43]
1980 рдХा рд╕ोрд▓рд░ рдоैрдХ्рд╕ीрдордо рдоिрд╢рди рдиाрд╕ा рдж्рд╡ाрд░ा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдпрд╣ рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рдпाрди рдЙрдЪ्рдЪ рд╕ौрд░ рдЧрддिрд╡िрдзि рдФрд░ рд╕ौрд░ рдЪрдордХ рдХे рд╕рдордп рдХे рджрд░рдо्рдпाрди рдЧाрдоा рдХिрд░рдгों, рдПрдХ्рд╕ рдХिрд░рдгों рдФрд░ рд╕ौрд░ рдЬ्рд╡ाрд▓ाрдУं рд╕े рдиिрдХрд▓ी рдкрд░ाрдмैंрдЧрдиी рд╡िрдХिрд░рдг рдХे рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рд░рдЪा рдЧрдпा рдеा। рдк्рд░рдХ्рд╖ेрдкрдг рдХे рдмрд╕ рдХुрдЫ рд╣ी рдорд╣ीрдиे рдмाрдж, рд╣ाрд▓ांрдХि, рдХिрд╕ी рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ्рд╕ рдЦрд░ाрдмी рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдпाрди рдЬрд╕ рдХी рддрд╕ рд╣ाрд▓рдд рдоें рдЪрд▓рддा рд░рд╣ा рдФрд░ рдЙрд╕рдиे рдЕрдЧрд▓े рддीрди рд╕ाрд▓ рдЗрд╕ी рдиिрд╖्рдХ्рд░िрдп рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рдмिрддाрдП। 1984 рдоें рд╕्рдкेрд╕ рд╢рдЯрд▓ рдЪैрд▓ेंрдЬрд░ рдоिрд╢рди STS-41C рдиे рдЙрдкрдЧ्рд░рд╣ рдХो рд╕ुрдзाрд░ рджिрдпा рдФрд░ рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдлिрд░ рд╕े рдЫोрдб़рдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЗрд╕рдХी рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ्рд╕ рдХी рдорд░рдо्рдордд рдХी। рдЬूрди 1989 рдоें рдкृрде्рд╡ी рдХे рд╡ाрдпुрдоंрдбрд▓ рдоें рдкुрдиः рдк्рд░рд╡ेрд╢ рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╕ोрд▓рд░ рдоैрдХ्рд╕ीрдордо рдоिрд╢рди рдиे рдорд░рдо्рдордд рдкрд╢्рдЪाрдд рд╕ौрд░ рдХोрд░ोрдиा рдХी рд╣рдЬाрд░ों рдЫрд╡िрдпों рдХा рдЕрдзिрдЧ्рд░рд╣рдг рдХिрдпा। [45]
1991 рдоें рдк्рд░рдХ्рд╖ेрдкिрдд, рдЬाрдкाрди рдХे рдпोрдирдХोрд╣ (рд╕ौрд░ рдкुंрдЬ) рдЙрдкрдЧ्рд░рд╣ рдиे рдПрдХ्рд╕-рд░े рддрд░ंрдЧ рджैрд░्рдШ्рдп рдкрд░ рд╕ौрд░ рдЬ्рд╡ाрд▓ाрдУ рдХा рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдХिрдпा। рдоिрд╢рди рдбेрдЯा рдиे рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдХो рдЕрдиेрдХों рднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд▓рдкрдЯों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХрд░рдиे рдХी рдЕрдиुрдорддि рджी, рд╕ाрде рд╣ी рджिрдЦाрдпा рдХि рдЪрд░рдо рдЧрддिрд╡िрдзि рд╡ाрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рд╕े рджूрд░ рд╕्рдеिрдд рдХोрд░ोрдиा рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╡ рд╕рдХ्рд░िрдп рдеी рдЬैрд╕ा рдХि рдкूрд░्рд╡ рдоें рдоाрдиा рд╣ुрдЖ рдеा। рдпोрдирдХोрд╣ рдиे рдПрдХ рдкूрд░े рд╕ौрд░ рдЪрдХ्рд░ рдХा рдк्рд░ेрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рд▓ेрдХिрди 2001 рдоें рдЬрдм рдПрдХ рдХुंрдбрд▓ाрдХाрд░ рд╕ूрд░्рдпрдЧ्рд░рд╣рдг рд╣ुрдЖ рдпрд╣ рдЖрдкाрддोрдкрдпोрдЧी рджрд╢ा рдоें рдЪрд▓ा рдЧрдпा рдЬिрд╕рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЗрд╕рдХा рд╕ूрд░्рдп рдХे рд╕ाрде рдЬुрдбाрд╡ рдХा рдиुрдХрд╕ाрди рд╣ो рдЧрдпा। рдпрд╣ 2005 рдоें рд╡ाрдпुрдоंрдбрд▓ीрдп рдкुрдиः рдк्рд░рд╡ेрд╢ рджौрд░ाрди рдирд╖्рдЯ рд╣ुрдЖ рдеा। [46]
рдЖрдЬ рджिрди рддрдХ рдХा рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ौрд░ рдоिрд╢рди рд╕ोрд▓рд░ рдПंрдб рд╣ेрд▓िрдУрд╕्рдлेрд░िрдХ рдУрдм्рд╕рд░्рд╡ेрдЯрд░ी рд░рд╣ा рд╣ै। 2 рджिрд╕ंрдмрд░1995 рдХो рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рдпрд╣ рдоिрд╢рди рдпूрд░ोрдкीрдп рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рдПрдЬेंрд╕ी рдФрд░ рдиाрд╕ा рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ूрдк рд╕े рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рдеा। [44] рдоूрд▓ рд░ूрдк рд╕े рдпрд╣ рджो-рд╡рд░्рд╖ीрдп рдоिрд╢рди рдХे рд▓िрдП рдиिрдпрдд рд╣ुрдЖ рдеा। рдоिрд╢рди рдХी 2012 рддрдХ рдХी рд╡िрд╕्рддाрд░рдг рдоंрдЬूрд░ी рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2009 рдоें рд╣ुрдИ рдеी। [47] рдпрд╣ рдЗрддрдиा рдЙрдкрдпोрдЧी рд╕ाрдмिрдд рд╣ुрдЖ рдХि рдЗрд╕рдХा рдЕрдиुрд╡рд░्рддी рдоिрд╢рди рд╕ोрд▓рд░ рдбाрдпрдирдоिрдХ्рд╕ рдУрдм्рд╕рд░्рд╡ेрдЯрд░ी (рдПрд╕рдбीрдУ) рдлрд░рд╡рд░ी, 2010 рдоें рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। [48] рдпрд╣ рдкृрде्рд╡ी рдФрд░ рд╕ूрд░्рдп рдХे рдмीрдЪ рд▓ाрдЧ्рд░ंрдЧिрдпрди рдмिंрджु (рдЬिрд╕ рдкрд░ рджोрдиों рдУрд░ рдХा рдЧुрд░ुрдд्рд╡ीрдп рдЦींрдЪाрд╡ рдмрд░ाрдмрд░ рд╣ोрддा рд╣ै) рдкрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ुрдЖ। рд╕ोрд╣ो рдиे рдЕрдкрдиे рдк्рд░рдХ्рд╖ेрдкрдг рдХे рдмाрдж рд╕े рдЕрдиेрдХ рддрд░ंрдЧрджैрд░्рдз्рдпों рдкрд░ рд╕ूрд░्рдп рдХी рдиिрд░ंрддрд░ рдЫрд╡ि рдк्рд░рджाрди рдХी рд╣ै। [44] рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╕ौрд░ рдк्рд░ेрдХ्рд╖рдг рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा, рд╕ोрд╣ो рдХो рдмрдб़ी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдзूрдордХेрддुрдУं рдХी рдЦोрдЬ рдХे рд▓िрдП рд╕рдорд░्рде рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЗрдирдоे рд╕े рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╕ूрд░्рдп рдХे рдиिрд╡ाрд▓े рдЫोрдЯे рдзूрдордХेрддुEn рд╣ै рдЬो рд╕ूрд░्рдп рдХे рдкाрд╕ рд╕े рдЧुрдЬрд░рддे рд╣ी рднрд╕्рдо рд╣ो рдЬाрддे рд╣ै। [49]
рдЗрди рд╕рднी рдЙрдкрдЧ्рд░рд╣ों рдиे рд╕ूрд░्рдп рдХा рдк्рд░ेрдХ्рд╖рдг рдХ्рд░ांрддिрд╡ृрдд्рдд рдХे рддрд▓ рд╕े рдХिрдпा рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрд╕рдХे рднूрдордз्рдпрд░ेрдЦीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоाрдд्рд░ рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░ рдоें рдк्рд░ेрдХ्рд╖рдг рдХिрдП рдЧрдП рд╣ै। рдпूрд▓िрд╕िрд╕ рдпाрди рд╕ूрд░्рдп рдХे рдз्рд░ुрд╡ीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рд▓िрдП 1990 рдоें рдк्рд░рдХ्рд╖ेрдкिрдд рд╣ुрдЖ рдеा। рдЗрд╕рдиे рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдмृрд╣рд╕्рдкрддि рдХी рдпाрдд्рд░ा рдХी, рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЗрд╕े рдХ्рд░ांрддिрд╡ृрдд्рдд рддрд▓ рдХे рдКрдкрд░ рдХी рджूрд░ рдХी рдХिрд╕ी рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдмृрд╣рд╕्рдкрддि рдХे рдЧुрд░ुрдд्рд╡ीрдп рдмрд▓ рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд▓े рдЬाрдпा рдЧрдпा рдеा। рд╕ंрдпोрдЧрд╡рд╢, рдпрд╣ 1994 рдХी рдмृрд╣рд╕्рдкрддि рдХे рд╕ाрде рдзूрдордХेрддु рд╢ूрдоेрдХрд░-рд▓ेрд╡ी 9 рдХी рдЯрдХ्рдХрд░ рдХे рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рдЕрдЪ्рдЫी рдЬрдЧрд╣ рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ुрдЖ рдеा। рдПрдХ рдмाрд░ рдпूрд▓िрд╕िрд╕ рдЕрдкрдиी рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрдХ्рд╖ा рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ो рдЧрдпा, рдЗрд╕рдиे рдЙрдЪ्рдЪ рд╕ौрд░ рдЕрдХ्рд╖ांрд╢ों рдХी рд╕ौрд░ рд╡ाрдпु рдФрд░ рдЪुंрдмрдХीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╢рдХ्рддि рдХा рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХрд░рдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा рдФрд░ рдкाрдпा рдХि рдЙрдЪ्рдЪ рдЕрдХ्рд╖ांрд╢ों рдкрд░ рдХрд░ीрдм 750 рдХिрдоी/рд╕ेрдХंрдб рд╕े рдЖрдЧे рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╕ौрд░ рд╡ाрдпु рдЙрдо्рдоीрдж рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдзीрдоी рдеी, рд╕ाрде рд╣ी рдкाрдпा рдЧрдпा рдХि рд╡рд╣ां рдЙрдЪ्рдЪ рдЕрдХ्рд╖ांрд╢ों рд╕े рдЖрдИ рд╣ुрдИ рдмрдб़ी рдЪुंрдмрдХीрдп рддрд░ंрдЧे рдеी рдЬो рдХि рдмिрдЦрд░ी рд╣ुрдИ рдЧांрдЧेрдп рдХॉрд╕्рдоिрдХ рдХिрд░рдгे рдеी। [50]
рд╡рд░्рдгрдоंрдбрд▓ рдХी рддाрдд्рд╡िрдХ рдмрд╣ुрддाрдпрддрддा рдХो рд╕्рдкेрдХ्рдЯ्рд░ोрд╕्рдХोрдкी рдЕрдз्рдпрдпрдиों рд╕े рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рдЬाрдиा рдЧрдпा рд╣ै, рдкрд░ рд╕ूрд░्рдп рдХे рдЕंрджрд░ूрдиी рдвांрдЪे рдХी рд╕рдордЭ рдЙрддрдиी рд╣ी рдмुрд░ी рд╣ै। рд╕ौрд░ рд╡ाрдпु рдирдоूрдиा рд╡ाрдкрд╕ी рдоिрд╢рди, рдЬेрдиेрд╕िрд╕, рдЦрдЧोрд▓рд╡िрджों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ीрдзे рд╕ौрд░ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХो рдоाрдкрдиे рдХे рд▓िрдП рд░рдЪा рдЧрдпा рдеा। рдЬेрдиेрд╕िрд╕ 2004 рдоें рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рд▓ौрдЯा, рдкрд░ рдкृрде्рд╡ी рдХे рд╡ाрдпुрдоंрдбрд▓ рдоें рдкुрдиः рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдкрд░ рддैрдиाрдд рдХрд░рддे рд╡рдХ्рдд рдкैрд░ाрд╢ूрдЯ рдХे рд╡िрдлрд▓ рд╣ोрдиे рд╕े рдпрд╣ рдЕрдХрд╕्рдоाрдд् рдЕрд╡рддрд░рдг рд╕े рдХ्рд╖рддिрдЧ्рд░рд╕्рдд рд╣ो рдЧрдпा рдеा। рдЧंрднीрд░ рдХ्рд╖рддि рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж, рдХुрдЫ рдЙрдкрдпोрдЧी рдирдоूрдиे рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рдпाрди рдХे рдирдоूрдиा рд╡ाрдкрд╕ी рдоॉрдб्рдпूрд▓ рд╕े рдмрд░ाрдордж рдХिрдП рдЧрдП рд╣ैं рдФрд░ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХे рджौрд░ рд╕े рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। [51]
рд╕ोрд▓рд░ рдЯेрд░ेрд╕्рдЯ्рд░िрдпрд▓ рд░िрд▓ेрд╢ंрд╕ рдУрдм्рд╕рд░्рд╡ेрдЯрд░ी (рд╕्рдЯीрд░िрдпो) рдоिрд╢рди рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2006 рдоें рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рдеा। рджो рдПрдХ рд╕ाрдоाрди рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рдпाрди рдХрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдЗрд╕ рддрд░ीрдХे рд╕े рдк्рд░рдХ्рд╖ेрдкिрдд рдХिрдП рдЧрдП рдЬो рдЙрдирдХो (рдмाрд░ी рдмाрд░ी рд╕े) рдХрд╣ीं рджूрд░ рдЖрдЧे рдХी рдУрд░ рдЦींрдЪрддे рдФрд░ рдзीрд░े рдзीрд░े рдкृрде्рд╡ी рдХे рдкीрдЫे рдЧिрд░ाрддे। рдпрд╣ рд╕ूрд░्рдп рдФрд░ рд╕ौрд░ рдШрдЯрдиा рдХे рдд्рд░िрд╡िрдо рдк्рд░рддिрдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдорд░्рде рд╣ै, рдЬैрд╕े рдХि рдХोрд░ोрдирд▓ рдоाрд╕ рдПрдЬेрдХ्рд╕рдиEn। [52][53]
рднाрд░рддीрдп рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рд╕ंрдЧрдарди рдиे 2015-16 рддрдХ рдЖрджिрдд्рдп рдиाрдордХ рдПрдХ 100 рдХिрд▓ो рдХे рдЙрдкрдЧ्рд░рд╣ рдХा рдк्рд░рдХ्рд╖ेрдкрдг рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рд╕ोрд▓рд░ рдХोрд░ोрдиा рдХी рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╕ाрдзрди рдПрдХ рдХोрд░ोрдиाрдЧ्рд░ाрдлEn рд╣ोрдЧा। [54]
рдмाрд▓ рд╡рдиिрддा рдорд╣िрд▓ा рдЖрд╢्рд░рдорд╕рди्рджрд░्рдн
- ↑ рдЕ рдЖ рдЗ рдИ рдЙ рдК рдП рдР рдУ рдФ рдХ рдЦ рдЧ Williams, D.R. (2004). "Sun Fact Sheet". NASA. рдЕрднिрдЧрдорди рддिрдеि 2009-06-23.
- ↑ Research Consortium on Nearby Stars, GSU (2007-September 17). "The One Hundred Nearest Star Systems". RECONS. рдЕрднिрдЧрдорди рддिрдеि 2007-11-06.
|date=рдоें рддिрдеि рдк्рд░ाрдЪрд▓ рдХा рдоाрди рдЬाँрдЪें (рдорджрдж);|journal=рдоें рдмाрд╣рд░ी рдХрдб़ी (рдорджрдж) - ↑ Montalban, J.; Miglio, A.; Noels, A.; Grevesse, N.; Di Mauro, M.P. (2004). "Solar model with CNO revised abundances". arXiv:astro-ph/0408055
|class=рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХी рдЧрдпी (рдорджрдж). - ↑ "Eclipse 99: Frequently Asked Questions". рдиाрд╕ा.
- ↑ рдЕ рдЖ рдЗ рдИ рдЙ рдК рдП рдР рдУ рдФ рдХ рдЦ рдЧ "Solar System Exploration: Planets: Sun: Facts & Figures". NASA. рдоूрд▓ рд╕े 2008-01-02 рдХो рдкुрд░ाрд▓ेрдЦिрдд.
- ↑ Elert, G. (рд╕ंрдкा॰). "The Physics Factbook".
- ↑ "Principles of Spectroscopy". University of Michigan: Astronomy Departement. 2007.
- ↑ рдЕ рдЖ Seidelmann, P. K.; Abalakin, V.K.; Bursa, M.; Davies, M.E.; de Bergh, C.; Lieske, J.H.; Oberst, J.; Simon, J.L.; Standish, E.M.; Stooke, P.; Thomas, P.C. (2000). "Report Of The IAU/IAG Working Group On Cartographic Coordinates And Rotational Elements Of The Planets And Satellites: 2000". рдЕрднिрдЧрдорди рддिрдеि 2006-03-22.
- ↑ "The Sun's Vital Statistics". Stanford Solar Center. рдЕрднिрдЧрдорди рддिрдеि 2008-07-29., citing Eddy, J. (1979). A New Sun: The Solar Results From Skylab. NASA. рдкृ॰ 37. NASA SP-402.
- ↑ "рд╕ूрд░्рдп рдФрд░ рдкृрде्рд╡ी рдХे рдмीрдЪ рдл़ाрд╕рд▓ा". рдмीрдмीрд╕ी рд╣िंрджी. рдоूрд▓ рд╕े 28 рдирд╡ंрдмрд░ 2006 рдХो рдкुрд░ाрд▓ेрдЦिрдд. рдЕрднिрдЧрдорди рддिрдеि реп рдл़рд░рд╡рд░ी реирежрежреп. Italic or bold markup not allowed in:
|publisher=(рдорджрдж) - ↑ "рд╕ूрд░्рдп рдЗрддрдиी рдЧрд░्рдоी рдХрд╣ाँ рд╕े рдкाрддा рд╣ै?". рдмीрдмीрд╕ी рд╣िंрджी. рдоूрд▓ рд╕े 7 рдл़рд░рд╡рд░ी 2008 рдХो рдкुрд░ाрд▓ेрдЦिрдд. рдЕрднिрдЧрдорди рддिрдеि реп рдл़рд░рд╡рд░ी реирежрежреп. Italic or bold markup not allowed in:
|publisher=(рдорджрдж) - ↑ "рд╕ूрд░рдЬ". рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि. рдоूрд▓ рд╕े 21 рдоाрд░्рдЪ 2009 рдХो рдкुрд░ाрд▓ेрдЦिрдд. рдЕрднिрдЧрдорди рддिрдеि реп рдл़рд░рд╡рд░ी реирежрежреп. Italic or bold markup not allowed in:
|publisher=(рдорджрдж) - ↑ Godier, S.; Rozelot, J.-P. (2000). "The solar oblateness and its relationship with the structure of the tachocline and of the Sun's subsurface" (PDF). Astronomy and Astrophysics. 355: 365–374. рдмिрдмрдХोрдб:2000A&A...355..365G. рдоूрд▓ (PDF) рд╕े 10 рдордИ 2011 рдХो рдкुрд░ाрд▓ेрдЦिрдд. рдЕрднिрдЧрдорди рддिрдеि 6 рдЬूрди 2013.
- ↑ Jones, Geraint (16 рдЕрдЧрд╕्рдд 2012). "Sun is the most perfect sphere ever observed in nature". the Guardian. рдоूрд▓ рд╕े 19 рдЕрдЧрд╕्рдд 2012 рдХो рдкुрд░ाрд▓ेрдЦिрдд. рдЕрднिрдЧрдорди рддिрдеि August 19, 2012.
- ↑ Phillips, Kenneth J. H. (1995). Guide to the Sun. Cambridge University Press. рдкрдкृ॰ 78–79. рдЖрдИ॰рдНрд╕॰рдмी॰рдНрди॰ 978-0-521-39788-9.
- ↑ Schutz, Bernard F. (2003). Gravity from the ground up. Cambridge University Press. рдкрдкृ॰ 98–99. рдЖрдИ॰рдНрд╕॰рдмी॰рдНрди॰ 978-0-521-45506-0.
- ↑ рдЕ рдЖ Zeilik, M.A.; Gregory, S.A. (1998). Introductory Astronomy & Astrophysics (4th рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг). Saunders College Publishing. рдкृ॰ 322. рдЖрдИ॰рдНрд╕॰рдмी॰рдНрди॰ 0-03-006228-4.
- ↑ Falk, S. W.; Lattmer, J.M.; Margolis, S. H. (1977). "Are supernovae sources of presolar grains?". Nature. 270 (5639): 700–701. рдбीрдУрдЖрдЗ:10.1038/270700a0. рдмिрдмрдХोрдб:1977Natur.270..700F.
- ↑ Zirker, Jack B. (2002). Journey from the Center of the Sun. Princeton University Press. рдкृ॰ 11. рдЖрдИ॰рдНрд╕॰рдмी॰рдНрди॰ 978-0-691-05781-1.
- ↑ Phillips, Kenneth J. H. (1995). Guide to the Sun. Cambridge University Press. рдкृ॰ 73. рдЖрдИ॰рдНрд╕॰рдмी॰рдНрди॰ 978-0-521-39788-9.
- ↑ Phillips, Kenneth J. H. (1995). Guide to the Sun. Cambridge University Press. рдкрдкृ॰ 58–67. рдЖрдИ॰рдНрд╕॰рдмी॰рдНрди॰ 978-0-521-39788-9.
- ↑ рдЕ рдЖ Garc├нa, R. (2007). "Tracking solar gravity modes: the dynamics of the solar core". Science. 316 (5831): 1591–1593. PMID 17478682. рдбीрдУрдЖрдЗ:10.1126/science.1140598. рдмिрдмрдХोрдб:2007Sci...316.1591G. рдиाрдоाрд▓ूрдо рдк्рд░ाрдЪрд▓
|coauthors=рдХी рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХी рдЧрдпी (|author=рд╕ुрдЭाрд╡िрдд рд╣ै) (рдорджрдж) - ↑ Basu; рдПрд╡ं рдЕрди्рдп (2009). "Fresh insights on the structure of the solar core". The Astrophysical Journal. 699 (699): 1403. arXiv:0905.0651. рдбीрдУрдЖрдЗ:10.1088/0004-637X/699/2/1403. рдмिрдмрдХोрдб:2009ApJ...699.1403B.
- ↑ рдЕ рдЖ "NASA/Marshall Solar Physics". Solarscience.msfc.nasa.gov. 18 рдЬрдирд╡рд░ी 2007. рдоूрд▓ рд╕े 29 рдоाрд░्рдЪ 2019 рдХो рдкुрд░ाрд▓ेрдЦिрдд. рдЕрднिрдЧрдорди рддिрдеि 11 рдЬुрд▓ाрдИ 2009.
- ↑ Broggini, Carlo (26–28 рдЬूрди 2003). "Nuclear Processes at Solar Energy". Physics in Collision: 21. arXiv:astro-ph/0308537. рдмिрдмрдХोрдб:2003phco.conf...21B.
- ↑ Goupil, M. J.; рдПрд╡ं рдЕрди्рдп (2011). "Open issues in probing interiors of solar-like oscillating main sequence stars 1. From the Sun to nearly suns". Journal of Physics: Conference Series. 271 (1): 012031. arXiv:1102.0247. рдбीрдУрдЖрдЗ:10.1088/1742-6596/271/1/012031. рдмिрдмрдХोрдб:2011JPhCS.271a2031G рдиाрдоाрд▓ूрдо рдк्рд░ाрдЪрд▓
|month=рдХी рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХी рдЧрдпी (рдорджрдж) - ↑ Zirker, Jack B. (2002). Journey from the Center of the Sun. Princeton University Press. рдкрдкृ॰ 15–34. рдЖрдИ॰рдНрд╕॰рдмी॰рдНрди॰ 978-0-691-05781-1.
- ↑ рдЕ рдЖ Phillips, Kenneth J. H. (1995). Guide to the Sun. Cambridge University Press. рдкрдкृ॰ 47–53. рдЖрдИ॰рдНрд╕॰рдмी॰рдНрди॰ 978-0-521-39788-9.
- ↑ p. 102, The physical universe: an introduction to astronomy, Frank H. Shu, University Science Books, 1982, ISBN 0-935702-05-9.
- ↑ Table of temperatures, power densities, luminosities by radius in the Sun Archived 29 рдирд╡рдо्рдмрд░ 2001 at the Library of Congress Web Archives. Fusedweb.llnl.gov (9 рдирд╡ंрдмрд░ 1998). Retrieved on 30 рдЕрдЧрд╕्рдд 2011.
- ↑ Zirker, Jack B. (2002). Journey from the Center of the Sun. Princeton University Press. рдкрдкृ॰ 7–8. рдЖрдИ॰рдНрд╕॰рдмी॰рдНрди॰ 978-0-691-05781-1.
- ↑ Bonanno, A.; Schlattl, H.; Patern├▓, L. (2008). "The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS". Astronomy and Astrophysics. 390 (3): 1115–1118. arXiv:astro-ph/0204331. рдбीрдУрдЖрдЗ:10.1051/0004-6361:20020749. рдмिрдмрдХोрдб:2002A&A...390.1115B.
- ↑ Amelin, Y.; Krot, A.; Hutcheon, I.; Ulyanov, A. (2002). "Lead isotopic ages of chondrules and calcium-aluminum-rich inclusions". Science. 297 (5587): 1678–1683. PMID 12215641. рдбीрдУрдЖрдЗ:10.1126/science.1073950. рдмिрдмрдХोрдб:2002Sci...297.1678A.
- ↑ Baker, J.; Bizzarro, M.; Wittig, N.; Connelly, J.; Haack, H. (2005). "Early planetesimal melting from an age of 4.5662 Gyr for differentiated meteorites". Nature. 436 (7054): 1127–1131. PMID 16121173. рдбीрдУрдЖрдЗ:10.1038/nature03882. рдмिрдмрдХोрдб:2005Natur.436.1127B.
- ↑ doi:10.1080/00107511003764725
This citation will be automatically completed in the next few minutes. You can jump the queue or expand by hand - ↑ Ribas, Ignasi (2010). "Solar and Stellar Variability: Impact on Earth and Planets, Proceedings of the International Astronomical Union, IAU Symposium". Proceedings of the International Astronomical Union. 264: 3–18. arXiv:0911.4872. рдбीрдУрдЖрдЗ:10.1017/S1743921309992298. рдмिрдмрдХोрдб:2010IAUS..264....3R рдиाрдоाрд▓ूрдо рдк्рд░ाрдЪрд▓
|month=рдХी рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХी рдЧрдпी (рдорджрдж);|contribution=ignored (рдорджрдж) - ↑ Goldsmith, D.; Owen, T. (2001). The search for life in the universe. University Science Books. рдкृ॰ 96. рдЖрдИ॰рдНрд╕॰рдмी॰рдНрди॰ 978-1-891389-16-0.
- ↑ doi:10.1086/306546
This citation will be automatically completed in the next few minutes. You can jump the queue or expand by hand - ↑ рдЕ рдЖ doi:10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x
This citation will be automatically completed in the next few minutes. You can jump the queue or expand by hand - ↑ Phillips, T. (2007). "Stereo Eclipse". Science@NASA. NASA. рдоूрд▓ рд╕े 10 рдЬूрди 2008 рдХो рдкुрд░ाрд▓ेрдЦिрдд. рдЕрднिрдЧрдорди рддिрдеि 19 рдЬूрди 2008.
- ↑ Wade, M. (2008). "Pioneer 6-7-8-9-E". Encyclopedia Astronautica. рдоूрд▓ рд╕े 22 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 2006 рдХो рдкुрд░ाрд▓ेрдЦिрдд. рдЕрднिрдЧрдорди рддिрдеि 22 рдоाрд░्рдЪ 2006.
- ↑ "Solar System Exploration: Missions: By Target: Our Solar System: Past: Pioneer 9". NASA. рдоूрд▓ рд╕े 2 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 2012 рдХो рдкुрд░ाрд▓ेрдЦिрдд. рдЕрднिрдЧрдорди рддिрдеि 30 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2010.
NASA maintained contact with Pioneer 9 until May 1983
- ↑ рдЕ рдЖ Burlaga, L.F. (2001). "Magnetic Fields and plasmas in the inner heliosphere: Helios results". Planetary and Space Science. 49 (14–15): 1619–27. рдбीрдУрдЖрдЗ:10.1016/S0032-0633(01)00098-8. рдмिрдмрдХोрдб:2001P&SS...49.1619B.
- ↑ рдЕ рдЖ рдЗ рдИ рд╕рди्рджрд░्рдн рдд्рд░ुрдЯि:
<ref>рдХा рдЧрд▓рдд рдк्рд░рдпोрдЧ;Dwivedi2006рдиाрдо рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЬाрдирдХाрд░ी рдирд╣ीं рд╣ै। - ↑ Burkepile, C. (1998). "Solar Maximum Mission Overview". рдоूрд▓ рд╕े 5 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 2006 рдХो рдкुрд░ाрд▓ेрдЦिрдд. рдЕрднिрдЧрдорди рддिрдеि 22 рдоाрд░्рдЪ 2006.
|firstlast2=missing|lastlast2=in first2 (рдорджрдж) - ↑ рд╕ाँрдЪा:Cite press
- ↑ "Mission extensions approved for science missions". ESA Science and Technology. October 7, 2009. рдоूрд▓ рд╕े 2 рдордИ 2013 рдХो рдкुрд░ाрд▓ेрдЦिрдд. рдЕрднिрдЧрдорди рддिрдеि February 16, 2010.
- ↑ "NASA Successfully Launches a New Eye on the Sun". NASA Press Release Archives. February 11, 2010. рдоूрд▓ рд╕े 10 рдЕрдЧрд╕्рдд 2013 рдХो рдкुрд░ाрд▓ेрдЦिрдд. рдЕрднिрдЧрдорди рддिрдеि February 16, 2010.
- ↑ "Sungrazing Comets". LASCO (US Naval Research Laboratory). рдоूрд▓ рд╕े 23 рджिрд╕ंрдмрд░ 2017 рдХो рдкुрд░ाрд▓ेрдЦिрдд. рдЕрднिрдЧрдорди рддिрдеि 19 рдоाрд░्рдЪ 2009.
- ↑ JPL/CALTECH (2005). "Ulysses: Primary Mission Results". NASA. рдоूрд▓ рд╕े 6 рдЬрдирд╡рд░ी 2006 рдХो рдкुрд░ाрд▓ेрдЦिрдд. рдЕрднिрдЧрдорди рддिрдеि 22 рдоाрд░्рдЪ 2006.
- ↑ Calaway, M.J.; Stansbery, Eileen K.; Keller, Lindsay P. (2009). "Genesis capturing the Sun: Solar wind irradiation at Lagrange 1". Nuclear Instruments and Methods in Physics Research B. 267 (7): 1101. рдбीрдУрдЖрдЗ:10.1016/j.nimb.2009.01.132. рдмिрдмрдХोрдб:2009NIMPB.267.1101C.
- ↑ "STEREO Spacecraft & Instruments". NASA Missions. March 8, 2006. рдоूрд▓ рд╕े 23 рдордИ 2013 рдХो рдкुрд░ाрд▓ेрдЦिрдд. рдЕрднिрдЧрдорди рддिрдеि May 30, 2006.
- ↑ Howard R. A., Moses J. D., Socker D. G., Dere K. P., Cook J. W. (2002). "Sun Earth Connection Coronal and Heliospheric Investigation (SECCHI)". Solar Variability and Solar Physics Missions Advances in Space Research. 29 (12): 2017–2026.
- ↑ Srinivas Laxman & Rhik Kundu, TNN (9 рд╕िрддंрдмрд░ 2012). "Aditya 1 launch delayed to 2015-16". рдж рдЯाрдЗрдо्рд╕ рдСрдл़ рдЗрдг्рдбिрдпा . Bennett, Coleman & Co. Ltd. рдоूрд▓ рд╕े 10 рдордИ 2013 рдХो рдкुрд░ाрд▓ेрдЦिрдд. рдЕрднिрдЧрдорди рддिрдеि 14 рдЬूрди 2013.
рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ